Verhalen

"Mon amour est un feu”: verboden liefdesbrieven 

In 1931 schrijft Emilienne heimelijk een brief aan haar vriendin Bebette. 

"Ma chère petite Bebette”, schrijft ze, “Tu sais que mon amour est un feu et que ma passion est très forte. Je voudrais te presser sur mon cœur et te faire l’amour et j’attends un de tes baisers ardents avec impatience."

Het briefje is geschreven op een snipper kladpapier dat nooit gevonden mag worden. Maar vóór de passionele woorden Bebette kunnen bereiken, worden ze onderschept.

In het Rijksopvoedingsgesticht van Brugge 

Emilienne en Bebette zitten beiden opgesloten in een disciplinaire hervormingsschool in Brugge. Deze is gericht op meisjes tussen de 16 en 21 jaar die veroordeeld zijn voor landloperij, onzedelijk gedrag of ontucht. 

In de instelling worden ze onderworpen aan een regime met strenge gedragsregels en hard werk. Elke overtreding wordt bestraft. Soms met een berisping. Vaak met eenzame opsluiting die dagenlang kan duren. 

Gevoelens in de archieven 

De persoonsdossiers van de meisjes in het Rijksopvoedingsgesticht tellen tientallen snippers van clandestiene briefjes die ze proberen uit te wisselen, maar die uiteindelijk onderschept worden. Briefjes over hun toekomstdromen, het ellendige leven in het gesticht, en gevoelens zoals die van Emilienne. 

Intense liefdesverklaringen komen vaker voor in de onderschepte brieven. Maar hoe past die liefde in de tijdscontext? 

Romantische liefde? 

De intense uitingen van affectie tussen de meisjes in het Rijksopvoedingsgesticht zouden kunnen wijzen op romantische liefde, hoewel lesbische liefde in het begin van de 20e eeuw allesbehalve aanvaard is.

In de ogen van de directeur van het Rijksopvoedingsgesticht zijn de meisjes geobsedeerd door erotiek. Hij omschrijft een van hen bijvoorbeeld als een meisje met een “tempérament de fille hystero-érotique”. 

Lichamelijk verlangen 

Zoals blijkt uit het briefje aan Bebette, waren de meisjes niet te verlegen om te spreken over hun lichamelijke verlangens. Sommigen brengen dit zelfs in de praktijk, zoals een katholieke zuster met afschuw over Simone en Marie noteert: 

"Vóór de oogen der zuster, omarmden elkander hartstochtelijk en kusten zich (de tong in elkanders mond), weigerden te scheiden en trokken zich alleen terug in het waschhuis. Bij mijn verschijnen (scène nadien) zooals hierboven. Schandig schouwspel."

Plannen voor een toekomst samen 

Sommige meisjes maken plannen om elkaar na hun vrijlating weer op te zoeken. Rosalie wil haar vriendin zelfs onderhouden. 

"Zoodus liefste poes […]", schrijft Rosalie: "[ik] ga mijn best ook doen om in dienst te gaan als ik 21 jaar zal hebben, dat ik wat gelt gespaart heb om u te kleede."

Zo geeft Rosalie zichzelf de rol van kostwinner, zodat haar vriendin niet buitenshuis hoeft te werken. 

De geschiedenis van emoties 

Het is verleidelijk: met onze hedendaagse blik willen we ervan uitgaan dat die liefde dezelfde romantische liefde is die we vandaag kennen. 

Maar antropologen en historici hebben aangetoond dat emoties verschillen per cultuur. Denk maar aan woorden voor emoties die je niet kan vertalen: het Portugese saudade, het Duitse Fernweh of het Koreaanse han. 

Ook door verschillende tijden heen zien emoties er telkens anders uit. Zo hebben emoties als woede, medelijden of verdriet elk hun geschiedenis. En dat geldt ook voor liefde. 

Een high school crush anno 1931? 

Bij het lezen van de brieven tussen de jonge vrouwen in Brugge, is het belangrijk om de gevoelscultuur van die periode in gedachten te houden. Historici hebben gelijkaardige brieven teruggevonden in kostscholen voor meisjes in de 19e eeuw. Vaak ging het dan om een jongere leerlinge die verliefd werd op een oudere leerlinge. Een mengeling van liefde en bewondering. 

Vrouwelijke vriendschap 

Daarnaast komt een belangrijke traditie van vrouwelijke vriendschap op in de 18e en 19e eeuw. Die wordt gekenmerkt door een grote emotionele intimiteit en een hoge sensualiteit in de correspondentie. Vaak gaat het om levenslange vriendschappen, waarbij de vrouwen een centrale emotionele rol in elkaars leven innemen. Die intieme vriendschap bestaat niet in plaats van een heteroseksueel partnerschap, maar loopt er parallel aan.  

Romantische vriendschap 

Historici kaderen zulke intense vrouwelijke vriendschappen in de context van de gescheiden sferen van mannen en vrouwen, waarbij vrouwen veel tijd bij elkaar doorbrengen. Het is voor vrouwen niet abnormaal om dagen of weken bij elkaar in te trekken in de afwezigheid van de echtgenoot.  

Veel elementen uit zo’n romantische vriendschap zien we terugkeren in de clandestiene brieven van de meisjes. Clara bijvoorbeeld eindigt haar brief met de volgende woorden: “Vive mon amie cherie, vive l’amour des femmes.”  

Toch toont een langer fragment uit haar brief dat deze 'vrouwenliefde' niet eenduidig is. Voor Clara is die liefde tussen vrouwen niet alleen een romantische liefde. Ze is vermengd met vrouwelijke vriendschap en zusterschap: 

“alors on vivra ensemble comme deux sœur car je n’aurai que toi [au] monde oh ma femme cherie mon ange d’amour dans un bouton de rose mon cœur est renfermer personne aura la clef que toi seul, ma bien aimé[e]. Vive mon amie cherie vive l’amour des femmes”. 

Emoties als toevluchtsoord 

De meisjes halen ook steun uit elkaars brieven. Dat is nodig in de miserabele omstandigheden van het Rijksopvoedingsgesticht.  

De instelling kan gezien worden als een emotioneel regime, een term van William Reddy. Hij doelt hiermee op een regime waarbij mensen moeten gehoorzamen aan strakke emotienormen en zichzelf voortdurend moeten beheersen. In dat opzicht bieden de brieven soelaas aan de opgesloten meisjes. Reddy noemt zo’n toevluchtsoord een emotional refuge.

Zo’n emotional refuge vormt een laatste verklaring voor de intense emoties in de brieven. De jonge vrouwen creëren hier een ruimte waarin ze kunnen ontsnappen aan de strenge normen van de instelling. Het is een ruimte die plaats biedt aan intimiteit, affectie en gevoelens.  

Gevoelens die niet in hokjes passen 

Onze maatschappij staat vandaag veel toleranter tegenover lesbische liefde dan honderd jaar geleden. Toch zijn er ook emotionele praktijken die geen plaats hebben in onze gevoelscultuur. De intimiteit tussen de meisjes – en onze onmogelijkheid om die te benoemen – is daar een goed voorbeeld van. Onze hedendaagse westerse opvattingen over de grenzen tussen vriendschap en liefde, stoten hier op hun beperkingen. 

Gevoelens van liefde, vriendschap, of troost– of alles samen: hoe je de affectie tussen de meisjes in Brugge ook leest, de brieven herinneren ons eraan dat intimiteit zich niet in één hokje laat wurmen. 

Net zomin als de meisjes zich schikten naar de regels van de instelling, schikken ze zich naar onze ideeën over intimiteit, vriendschap en gender.