Dossiers
2. Sodomie, de onuitspreekbare zonde (15e-18e eeuw)
Eeuwenlang werd homoseksualiteit of een queeridentiteit niet beschouwd als aangeboren verlangens of een integraal deel van iemands persoonlijkheid. Wie zich aangetrokken voelde tot personen van hetzelfde geslacht maakte in de ogen van de gemeenschap een foute keuze. Iedereen kon kiezen om natuurlijke of tegennatuurlijke seksualiteit te plegen.
Onze opvattingen over queer verschillen dus grondig met die van onze (verre) voorouders.
De Verwoesting van Sodom en Gomorra, schilderij van John Martin, 1852 (copyright: Wikimedia Commons)
Tegennatuurlijke seksualiteit valt in deze periode onder de noemer sodomie. Een bijbels begrip, afgeleid van het Oudtestamentische verhaal over Sodom en Gomorra. Twee steden die door God met vuur en zwavel van de aardbodem geveegd werden.
De reden? De mannelijke inwoners zouden tegennatuurlijke seks met elkaar hebben.
In de middeleeuwen evolueert dat theologische begrip tot een parapluterm die gebruikt wordt om een hele reeks seksuele handelingen aan te duiden. Zoals masturbatie, kindermisbruik, bestialiteit en ‘heteroseksueel’ anaal geslachtsverkeer. De gemene deler: ze zijn niet gericht op voortplanting en dus tegen de goddelijke orde.
Maar eerst en vooral wordt de term gebruikt voor seks tussen mensen van hetzelfde geslacht.
Gedeelde verantwoordelijkheid: de angst voor goddelijke vergelding
Homo-erotische verlangens worden streng bestraft. Want de individuele keuze om ‘goede’ of ‘slechte’ seks te plegen heeft niet alleen impact op het eigen zielenheil, maar op de volledige gemeenschap.
Men gaat er van uit dat Gods toorn, net als in Bijbelse tijden, opnieuw kan toeslaan op plaatsen waar homo-erotiek getolereerd wordt. Tal van theologische en juridische traktaten waarschuwen voor overstromingen, aardbevingen, oorlogen, hongersnoden en andere plagen. Om die goddelijke vergelding te vermijden, moet men zelf ingrijpen. In grote delen van Europa opteert men dan ook voor een symbolische straf: de brandstapel.
Vervolging in de Zuidelijke Nederlanden
Nergens in middeleeuws Europa ten noorden van de Alpen worden meer sodomieten vervolgd dan in de Zuidelijke Nederlanden. Tussen 1400 en 1700 worden minstens 406 individuen beschuldigd. Daarvan worden 252 geëxecuteerd.
Maar ondanks de angst voor goddelijke vergelding zien we dat de bereidheid om te vervolgen in de Zuidelijke Nederlanden pieken en dalen kent door de tijd heen. Het hoogtepunt van die vervolging vindt plaats vanaf de tweede helft van de 15e eeuw en duurde tot en met de eerste helft van de 16e eeuw.
Daarna zien we dat de bereidheid om te vervolgen bij lokale overheden stelselmatig afneemt en dossiers steeds minder opduiken in juridische bronnen.
Bronnen
Voorlopig werden die juridische bronnen systematisch doorgenomen voor de steden Antwerpen, Brugge, Brussel, Gent, Ieper, Leuven, Mechelen, alsook die van het Brugse Vrije. Maar de ‘onuitspreekbare zonde’ komt zowat overal in de Zuidelijke Nederlanden voor. En wordt zowat overal bestraft.
Dat tonen occasionele vondsten in kleinere steden en dorpen zoals Aalst, Beveren, Denderhoutem, Diest, Eeklo, Evergem, Halen, Kontich, Kortrijk, Lubbeek, Meulebeke, Nieuwpoort, Oostende, Oudenaarde, Rupelmonde, Schellebelle, Temse, Tienen, Turnhout, Zomergem of Zoutleeuw.
Brugge: het ‘Sodom van het Noorden’
Toch stellen we ook behoorlijk grote geografische verschillen vast in die vervolging. Brugge en het omliggende Brugse Vrije zijn bijvoorbeeld verantwoordelijk voor zowat de helft van de executies in de Zuidelijke Nederlanden. Brugge wordt in die tijd ook wel het ‘Sodom van het Noorden’ genoemd.
De zondeboktheorie
Waarom de repressie van sodomie onderhevig is aan chronologische pieken en dalen, en geografische verschillen? Dat is voer voor discussie. Maar het heeft waarschijnlijk te maken met de zondeboktheorie.
De zondeboktheorie stelt dat samenlevingen die door zwaar weer gaan nood hebben aan de stigmatisering van een ongewenste minderheidsgroep.
Zo valt het bijvoorbeeld op dat in heel wat Italiaanse steden de vervolgingen opgeschroefd worden na een dodelijke doortocht van de pest. Of dat de executiecijfers in Brugge pieken op een moment dat de stad geplaagd wordt door politieke revoltes en economische onrust.
In tijden van sociale ophef is de tolerantie tegen ongewenste minderheden lager. En de druk hoger voor bevoegde instanties om te tonen dat ze de touwtjes nog in handen hebben.
Een moeilijke, maar waardevolle zoektocht
Genealogen die sodomieten in juridische bronnen op het spoor komen, kunnen soms ook in andere bronnen op zoek naar veroordeelde individuen. Sommigen onder hen worden in ambachtsregisters vermeld. Of komen voor in poortersboeken waarin nieuwe burgers jaarlijks geregistreerd werden. Anderen blijken huiseigenaren en hebben testamenten opgesteld.
Want de voor sodomie veroordeelde groep vormt een dwarsdoorsnede van de samenleving op dat moment: mannen en vrouwen, nieuwkomers en gevestigde burgers, vagebonden en ambachtslieden, ouderen en tieners, geestelijken en edelen.
Al vormen die twee laatste groepen een minderheid. Want geprivilegieerde groepen in de samenleving maken meer kans hun straf te ontlopen dan groepen die ongewenst zijn in de stedelijke samenleving.
Maar zeker voor de middeleeuwse periode blijft dit soort opzoekingswerk delicaat. De variabele spellingswijze én het vaak voorkomen van dezelfde voor- en familienamen maakt het in de meeste gevallen onmogelijk om naamgenoten uit verschillende bronnen aan elkaar te koppelen.
Zoeken naar ‘de onuitspreekbare zonde’ in de vele archieven uit de Zuidelijke Nederlanden blijft helaas vaak zoeken naar een speld in een hooiberg. Maar het is zeker een relevante zoektocht.
Want de manier waarop samenlevingen, in het heden en het verleden, omgaan met seksuele minderheden en andere gemarginaliseerde groepen is even veelzeggend over die samenlevingen als de grote historische en culturele hoogtepunten die we graag in de bloemetjes zetten.
-
Op zoek naar queer voorouders in het officialiteitsarchief? In een kerkelijke rechtbank zou je vervolgingen voor homoseksualiteit verwachten. Toch blijkt dat archief minder vruchtbaar dan gehoopt. Waarom? Bevoegdheidskwesties, terminologie en hiaten in de bronnen. Maar waar dan wél zoeken? In baljuwsrekeningen, en gratie- of remissiebrieven.
In de nasleep van het religieuze tumult van de late 16e eeuw worden grenzen van bisdommen hertekend, en krijgen nieuw opgerichte diocesen een eigen officialiteit: kerkelijke rechtbanken die morele en religieuze zaken behandelen.
Tot 1559 behoort het actuele Vlaanderen tot de bisdommen Doornik (Tournai), Kamerijk (Cambrai), Terwaan (Thérouanne), Luik (Liège) en Utrecht. Na de pauselijke bulle Super Universas worden ook Ieper, Brugge, Gent, Mechelen en Antwerpen de zetel van een (aarts)bisdom met een eigen gerechtshof.
Wat is nu zo’n officialiteit of kerkelijke rechtbank?
Dat zijn de spreekwoordelijke juridische 'poten' van het bisdom, waaraan een aantal belangrijke kerkelijke ambtenaren zijn verbonden.
- De officiaal: treedt op als bisschoppelijk rechter
- De promotor: vertolkt de rol van openbaar ministerie (voert het onderzoek en stelt de vervolging in)
- De zegelaar: verantwoordelijke voor het innen van de opgelegde boeten
- Andere beambten: griffiers, bodes, deurwaarders, cipiers, procureurs, advocaten
Wat doet nu zo’n officialiteit of kerkelijke rechtbank?
In essentie behandelen officialiteiten twee categorieën van zaken:
- Ratione materiae
Voornamelijk kerkelijke onderwerpen en delicten, zoals alles wat te maken heeft met het huwelijk, beneficies (kerkelijke ambten), godslastering, moraal en zedelijkheid, ketterij, …
- Ratione personae
Handelen over geestelijken en religieuzen, ongeacht de aard van de feiten.
Wat vind ik in het archief van zo’n officialiteit?
Je zou kunnen aannemen dat het officialiteitsarchief de geknipte vindplaats is voor informatie over de vervolging van bijvoorbeeld (uitingen van) homoseksualiteit.
Maar dat blijkt niet het geval te zijn. Om verschillende redenen:
Het preventierecht
Dat bepaalt dat wie als eerste kennis neemt van een kwestie de vervolging instelt. Ook feiten als ketterij worden zo voor provinciale hoven gebracht. De officialiteit neemt daar dan louter kennis van.
Sodomie: een halszaak
Alles wat onder het containerbegrip “sodomie” valt, wordt tijdens het ancien régime als een halszaak beschouwd. Een halszaak? Een misdrijf waarvoor de doodstraf kan worden opgelegd.
Sodomie wordt daarom vervolgd voor stedelijke rechtbanken. De baljuw treedt dan op als vertegenwoordiger van het hoogste gezag (de vorst of vorstin).
Je hebt daardoor meer kans om in baljuwsrekeningen sporen aan te treffen van sodomie. Of in gratie- of remissiebrieven die worden ingediend bij de Geheime Raad, en waarmee men hoopt kwijtgescholden te worden van vervolging.
Terminologie
Een bijkomende moeilijkheid: vergrijpen binnen deze categorie worden vaak in verbloemde termen benoemd. Je moet dus al eens tussen de lijntjes kunnen lezen.
Bovendien bevatten de archieven van officialiteiten voornamelijk bronnen die in het Latijn zijn opgesteld. Dat maakt de raadpleging ook niet eenvoudiger.
Bewaring
Een laatste obstakel: de bewaartoestand van de officialiteitsarchieven. Zowel voor Gent, Brugge als Mechelen zijn grote hiaten in de overgebleven reeksen. Van Ieper is er zelfs amper iets overgeleverd.
De belangrijke kernreeksen die de rechtsgang en de afhandeling van zaken documenteren (rolregisters, vonnisboeken en dossiers) zijn daardoor slechts gedeeltelijk bewaard.
In theorie lijkt de hooiberg dus bijzonder interessant, maar in de praktijk is de kans eerder klein om de speld er ook daadwerkelijk in terug te vinden. Maar misschien vind je wel iets in baljuwsrekeningen, en in gratie- of remissiebrieven?
Auteur: Annelies Somers (Rijksarchief)
-
Meer weten?
- Aldrich, Robert(red.). Van alle tijden, in alle culturen: wereldgeschiedenis van de homoseksualiteit (Amsterdam: Nieuw Amsterdam, 2006).
- Crompton, Louis. Homosexuality and Civilization (Cambridge, MA: Harvard University Press, 2003).
- Dupont, Wannes, Elwin Hofman & Jonas Roelens (red.). Verzwegen verlangen. Een geschiedenis van homoseksualiteit in België (Antwerpen: Vrijdag, 2017).
- Malcolm, Noel. Forbidden Desire in Early Modern Europe: Male-Male Sexual Relations, 1400-1750 (Oxford: Oxford University Press, 2024).
- Roelens, Jonas. Citizens and Sodomites. Persecution and Perception of of Sodomy in the Southern Low Countries, 1400-1700 (Leiden: Brill, 2024).
- Roelens, Jonas. De onuitspreekbare zonde. Sodomie in de Zuidelijke Nederlanden (1400-1700) (Gorredijk: Sterck & De Vreese, 2024).
- Roelens, Jonas. "Lesbisch in de middeleeuwen? Tamelijk veilig behalve hier." Eos Wetenschap Tijdschrift, 2019.
Auteur: dr. Jonas Roelens (Universiteit Gent)