Bronnen

Periode 

Tijdens de Eerste Wereldoorlog had het Koninkrijk België zich neutraal verklaard, maar deze neutraliteit werd geschonden als gevolg van de invasie van het Duitse Keizerrijk op 4 augustus 1914 in de provincie Luik. Wegens de snelle bezetting van Luxemburg door het leger van het Duitse Keizerrijk had men zich in België reeds gemobiliseerd, om aan deze invasie weerstand te kunnen bieden. Met de invasie op 4 augustus kwam er een einde aan de neutraliteit van het Koninkrijk België. 

De invasie van het Duitse Keizerrijk was voor veel Belgen aanleiding om te vluchten naar het eveneens neutrale Nederland, dat zich gedurende de Eerste Wereldoorlog nooit geconfronteerd zou zien met een invasie van het Duitse Keizerrijk. De grote vluchtelingenstroom kwam echter tijdens het Beleg van Antwerpen, van 28 september tot en met 14 oktober 1914, op gang. Circa 1 miljoen Belgen vluchtten in die eerste oorlogsweken naar Nederland, waarvan ongeveer de helft naar de Nederlandse provincie Noord-Brabant. 

Om toezicht te kunnen houden op welke Belgische vluchtelingen in een bepaalde gemeente verbleven, werden door veel Nederlandse gemeentebesturen zogenaamde ‘vluchtelingenregisters’ bijgehouden. Deze administratie stond vaak los van en was dus ook een aanvulling op de bevolkingsregisters die de Nederlandse gemeenten op grond van de wet reeds moesten bijhouden. Soms werden deze registers bijgehouden door een speciaal Comité Belgische Vluchtelingen. 

Bewaarplaats 

De vluchtelingenregisters van Belgische vluchtelingen in Nederland zijn doorgaans te vinden in de inventarissen op het archief van het gemeentebestuur of de inventarissen op het archief van het Comité Belgische Vluchtelingen. Deze inventarissen zijn onder meer te vinden bij de vele stads-, gemeente- en streekarchieven en regionale historische centra. 

Raadplegen 

Zo goed als alle vluchtelingenregisters van Belgische vluchtelingen in Nederland zijn vanwege hun ouderdom reeds openbaar. 

Gegevens 

De vluchtelingenregisters van Belgische vluchtelingen in Nederland kunnen uiteenlopende gegevens bevatten. Naast gegevens zoals de naam, geboortedatum en geboorteplaats van de vluchtelingen, kan je ook denken aan diens beroep, de datum van aankomst in en vertrekt uit de gemeente of uit Nederland en het adres waarop en/of de personen bij wie de vluchteling verblijft. 

Let op 

• De vluchtelingenregisters van Belgische vluchtelingen in Nederland zijn geen gestandaardiseerde bron. Niet alleen zijn ze niet in elke gemeente bijgehouden, ook de manier waarop ze zijn opgemaakt verschilt van gemeente tot gemeente. De inhoud kan dus steeds verschillend zijn. 

Tips 

• Een deel van de vluchtelingenregisters van Belgische vluchtelingen in Nederland is reeds doorzoekbaar gemaakt via de website Vluchtelingen Eerste Wereldoorlog 1914-1918, die op dit moment niet naar behoren werkt. 
• Al in 1914 keerden tienduizenden Belgen in Nederland weer naar huis, nadat de Belgische overheid dit onderhandeld had met de Duitse bezetter. Van de 1 miljoen vluchtelingen die er in 1914 in Nederland leefden, zouden er maar 105.000 tot 1918 blijven. Na de Wapenstilstand keerden zij bijna allemaal terug naar huis. Zij kregen een vrijgeleide of laissez-passer: een document dat hen de toestemming gaf om de grens over te steken. 
• Naast vluchtelingenregisters vind je in de inventarissen op het archief van het gemeentebestuur en de inventarissen op het archief van het Comité Belgische Vluchtelingen met enige regelmaat ook foto’s van Belgische vluchtelingen.